Quả mắc mật – sản vật xứ đồng rừng của vùng núi Đông Bắc

Là một trong những sản vật của núi rừng, quả mắc mật từ lâu đã trở thành một gia vị không thể thiếu trong nhiều món ăn của người đồng bào. Hơn thế, chính vì những công dụng tuyệt vời mà nó mang lại khiến nó ngày càng trở nên phổ biến và được nhiều người sử dụng.

1. Mắc mật là gì?

Mắc mật - một thứ đặc sản của vùng cao Đông Bắc Bộ
Quả mắc mật – một thứ đặc sản của vùng cao Đông Bắc Bộ

Quả mắc mật hay móc mật, mác mật được người đồng bào gọi là hồng bì núi hay củ khỉ, dương tùng. Đây là loài thực vật có hoa thuộc họ Cửu lý hương. Từ “mắc mật” là tiếng Tày – Nùng và có thể dịch thành “quả ngọt”.

Cây mắc mật là loại cây gỗ nhỏ, cao từ 3m đến 7 m, thường mọc trên núi đá vôi. Cây ra hoa tháng 3 đến tháng 6, đậu quả vào tháng 7 đến tháng 9. Quả và lá non dùng làm gia vị, lá và rễ được dùng trong đông y, ngoài ra lá cây cũng được dùng để cất tinh dầu. Cây mắc mật ít bị sâu bệnh, nếu trồng bằng hạt đến năm thứ 5 hay thứ 6 thì bắt đầu bói quả, nếu trồng từ cây ghép đến năm thứ 2-3 sẽ bắt đầu cho quả.

Tại Việt Nam cây chủ yếu phân bố ở vùng núi đông bắc bộ như Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Bắc Giang, Quảng Ninh, cây trồng ở các khu vực tỉnh khác thường rất khó sống hoặc nếu cây sống cũng không có quả, không có mùi thơm đặc trưng như tại quê hương của loài cây này hay rất có thể lá sẽ bị đắng không dùng để chế biến món ăn được.

2. Công dụng của mắc mật

Quả mắc mật có thể ăn tươi khi chín vàng, hoặc làm gia vị để chế biến. Quả mắc mật có vị hơi chua ngọt được dùng để nấu, kho trong một số món ăn của người Tày, ngoài ra quả mắc mật còn dùng để ngâm măng ớt, lá mắc mật  có tinh dầu thơm đặc trưng nên thường được dùng trong các món ăn của người dân tộc Tày, Nùng như các món thịt nướng, thịt kho, kho cá,… hay người Việt Nam thường được biết đến nhất là món vịt quay hay lợn quay nổi tiếng của Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn sẽ không thể không có thứ gia vị có đặc trưng riêng này.

Heo quay lá mắc mật - món ăn nổi tiếng được nhiều thực khách ưa chuộng
Heo quay lá mắc mật – món ăn nổi tiếng được nhiều thực khách ưa chuộng

Loại quả này rất giàu hàm lượng vitamin C và lá có hàm lượng protein, sắt, mangan, can xi rất cao. Ngoài ra, lá mắc mật có tác dụng lợi mật, kích thích tiêu hóa, bảo vệ gan, có thể sản xuất thành sản phẩm chức năng. Tinh dầu quả mắc mật có tác dụng bảo vệ gan, giảm đau, là nguyên liệu để làm thuốc. Lá và rễ cây mắc mật được dùng làm nguyên liệu trong đông y.

Lá mắc mật được dùng để chế biến nhiều món ăn ngon nức tiếng như: thịt heo nướng lá mắc mật, bao tử nhồi mắc mật, cá chép nướng lá mắc mật, thịt bò kho lá mắc mật, bồ câu nướng lá mắc mật, măng xào lá mắc mật,… Những món được chế biến từ mắc mật luôn mang một mùi thơm và hương vị đặc trưng rất riêng chắc chắn sẽ làm say lòng của thực khách dù là người khó tính nhất!

Vịt quay lá mắc mật đánh thức cả thị giác, vị giác và cả khứu giác
Vịt quay lá mắc mật đánh thức cả thị giác, vị giác và cả khứu giác

Mắc mật còn được ướp măng ớt để dành ăn quanh năm. Quả mác mật rửa sạch, để cho ráo nước. Măng tươi thái lát mỏng. Một ít ớt tươi. Tất cả cho vào hũ thủy tinh, đổ ngập nước muối pha loãng. Chỉ mười bữa nửa tháng, mắc mật lên men là dùng được. Với món này, mắc mật ướp vẫn giữ được vị chua ngọt và hương thơm đặc trưng lại có thêm vị chua giòn của măng, vị cay thơm của ớt, thật đặc biệt. Món này để bao lâu cũng không sợ hỏng, dùng để khai vị, pha nước chấm, gia giảm vào các món kho hoặc xào… đều ngon tuyệt.

3. Mùa mắc mật

Mùa mắc mật kéo dài đến khoảng cuối tháng 7 đầu tháng 8. Nhưng ngày nay, mắc mật đã được chế biến thành mắc mật ướp, mắc mật phơi khô, mác mật tán bột,… và được bày bán ở nhiều nơi, chính vì vậy mà thứ quả bình dị nhưng chứa đựng tinh hoa của xứ đồng rừng này đã được nhiều người biết đến hơn. Đặc biệt, hầu như trong thực đơn của nhiều nhà hàng, khách sạn ở các thành phố du lịch nổi tiếng đều có các món nấu với mác mật để thực khách lựa chọn, thưởng thức.

Mắc mật phơi khô được bán khá nhiều trên thị trường
Mắc mật phơi khô được bán khá nhiều trên thị trường

Vào mùa chín rộ, mắc mật được bày bán rất nhiều ở các chợ phiên, vì vậy đến với vùng núi cao mùa này thì đừng quên mua lấy dăm ba chùm mắc mật. Hiếm có loại quả nào lại thơm đến thế. Hương thơm lạ lùng, rất đặc trưng của loại quả chỉ có ở miền núi cao. Cầm chùm quả mác mật trên tay, mùi thơm cứ thoang thoảng, quyến rũ. Nhón một quả, đưa lên miệng cắn nhẹ. Nước quả ứa ra từ lớp cùi trắng, đặc và trong như thạch. Một vị ngòn ngọt, chua chua, the the khiến bạn xuýt xoa và không thể ngừng thích thú. Vị ngọt chua thanh thanh cùng với hương thơm dìu dịu pha chút ngầy ngậy cứ lưu luyến mãi nơi đầu lưỡi. Nhắm mắt và tận hưởng cả hương vị của núi rừng như đang mân mê và đánh thức vị giác, chắc chắn sẽ khiến bạn phải trầm trồ.

Theo H’Mông Quán Đà Lạt

 

 

Bài viết liên quan

>